Stary Refektarz

Stary Refektarz jest jedynym zachowanym fragmentem dawnego klasztoru dominikanów, którego średniowieczne zabudowania zostały gruntownie przebudowane i rozbudowane na przełomie XVII i XVIII wieku. Dawna refektarz letni powstał w 1724 roku na parterze trzykondygnacyjnego wschodniego skrzydła klasztoru i został ufundowany przez Humberta Dubeliusa – przeora wrocławskiego konwentu dominikanów. Okazałe wnętrze pełniło funkcję klasztornej sali jadalnej, w której zakonnicy gromadzili się na posiłek, ale przypuszczalnie mogło również służyć jako reprezentacyjna sala ceremonialna.

Na mocy edyktu sekularyzacyjnego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, wydanego w 1810 roku, dokonano kasaty niemal wszystkich klasztorów na Śląsku. W latach 1811-1901 prowadzono systematyczną rozbiórkę budynków dawnego klasztoru dominikanów, z których zachowano jedynie wnętrze dawnego refektarza letniego.

Na początku XX wieku powstał obecny neobarokowy, jednokondygnacyjny budynek, którego wschodnią ścianę stanowi fragment elewacji nieistniejącego skrzydła klasztornego z początku XVIII wieku. W trakcie gruntownej renowacji wnętrza refektarza, która miała miejsce w 1925 roku, odsłonięto i częściowo odtworzono malowidła na sklepieniu refektarza, które pierwotnie wykonał czeski malarz Ignaz Depée w 1725 roku.

Barokowe wnętrze Starego Refektarza, na które składa się sześć przęseł, mierzy 21 metrów długości, 7 metrów szerokości i 5,5 metra wysokości. Pomieszczenie jest nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, które pokrywa bogata dekoracja malarska i sztukatorska.

Przy północnej ścianie refektarza znajduje się okazały przyścienny lawaterz, czyli ozdobna umywalnia dla zakonników. Lavabo jest wykonane z szarego marmuru śląskiego, które zdobi herb Zakonu Kaznodziejskiego. Fresk nad lawaterzem, obecnie dość słabo czytelny, ukazuje spotkanie Jezusa z Samarytanką przy studni – scenę odnoszącą się do Chrystusa jako wody żywej i źródła życia wiecznego.

Z lawaterzem koresponduje stiukowy krucyfiks, umiejscowiony nad filarem na przeciwległej ścianie refektarza, który podkreśla znaczenie ofiary Chrystusa w powołaniu człowieka do nowego życia. Leżąca postać kobieca, ukazana u stóp krzyża, jest interpretowana jako przedstawienie św. Marii Magdaleny z czaszką lub wizerunek pramatki Ewy, która miałaby zarazem uosabiać świat ziemski oczekujący zbawienia i uwolnienia spod władzy grzechu.

Dekorację sztukatorską pilastrów refektarza stanowią płaskorzeźbione popiersia apostołów, którzy w ten sposób zostali ukazani jako filary Kościoła i życia duchowego wiernych – zgodnie z wielowiekową tradycją o średniowiecznym rodowodzie. Popiersie św. Piotra zostało umiejscowione na południowej ścianie, gdzie przypuszczalnie znajdowało się miejsce przeora klasztoru.

W górnej części filarów przedstawiono dziewięć par puttów, z których trzy pary, usytuowane nad lawaterzem, stanowią alegorie cnót teologalnych – Wiary, Nadziei i Miłości. Natomiast pozostałe pary puttów wyobrażają cnoty walczące z przywarami – Wstrzemięźliwość i Pożądliwość, Skromność i Próżność, Łagodność i Gniew, Sprawiedliwość i Występek, Pośpiech i Lenistwo, a także Wolność i Niewolę.

Moralizatorską wymowę sztukatorskich przedstawień cnót i występków uzupełniają reliefowe alegorie Czterech Pór Roku w środkowych lunetach sklepienia refektarza. Podkreślają one niezmienność cnót na tle zmienności i cykliczności świata ziemskiego.

Sklepienie refektarza jest szczelnie wypełnione późnobarokową dekoracją ornamentalną, w której wyróżnia się motyw muszli i tzw. kratka regencyjna.

Trzy plafony na sklepieniu, ujęte w stiukowe ramy, mieszczą freskowe przedstawienia malarskie o charakterze alegorycznym. Środkowy plafon, wyróżniony poprzez dwa podtrzymujące go anioły, przedstawia personifikacje Nieba, Astronomii, Wiedzy i Sztuki w otoczeniu aniołków i ptaków w locie. Łacińska inskrypcja stanowi parafrazę fragmentu Ewangelii wg św. Mateusza – Nie troszczcie się zbytnio o Wasze życie (…) Przypatrzcie się ptakom w powietrzu (…) Przypatrzcie się liliom na polu. Fresk w środkowym plafonie należy odczytać jako apoteozę życia duchowego. Dopełnieniem ukazanej sceny jest przedstawienie w południowym plafonie, czyli alegoria Wiary, Nadziei i Miłości, której towarzyszy łaciński cytat z Ewangelii wg św. Mateusza – Szukajcie wpierw Królestwa Bożego. Natomiast malowidło w plafonie północnym, obecnie mocno zniszczone, przedstawiało putta z owocami i snopkami zboża. Swoisty komentarz do ukazanej sceny stanowi łaciński napis, zaczerpnięty z Ewangelii wg św. Mateusza, który oznacza Wszystko będzie Wam dane.

Bogaty program ikonograficzny Starego Refektarza charakteryzuje się oryginalnością doboru tematów i jest unikatowy na tle innych barokowych realizacji refektarzy klasztornych na Śląsku. Jego głównym wątkiem jest pochwała życia zakonnego – ukierunkowanego na naukę i kontemplację, oderwanego od trosk doczesności i opartego na fundamencie cnót moralnych, którego wzorem jest Kolegium Apostolskie. 

Dawny refektarz letni klasztoru dominikanów nie jest wyłącznie reliktem jednego z największych barokowych założeń klasztornych we Wrocławiu, ale pełni również itotne funkcje duszpasterskie i kulturalne. Obecnie Stary Refektarz służy jako miejsce koncertów, spotkań autorskich, debat i wykładów, a także spotkań grup działających przy wrocławskim klasztorze dominikanów.

Opracowanie: Adrian Porwich